ممکن است در آینه ببینید که شکم شما بزرگتر شده اما وزنتان تغییر چندانی نکرده است. این نوع چربی که باعث سفت شدن دور کمر میشود، چربی احشایی نام دارد. برخلاف چربی زیرپوستی که به صورت برآمدگیهای نرم دیده میشود، چربی احشایی در عمق بدن و اطراف اندامهای حیاتی مانند کبد، کلیهها، قلب و پانکراس تجمع مییابد.
این چربی برای پزشکان اهمیت زیادی دارد چون ارتباط مستقیمی با بیماریهای مزمن متعددی دارد. مشکل اینجاست که چربی احشایی همیشه قابل مشاهده نیست و حتی در افرادی با شاخص توده بدنی (BMI) نرمال هم ممکن است تجمع پیدا کند. به همین دلیل برخی افراد ظاهراً لاغر دچار فشار خون بالا یا دیابت میشوند، در حالی که افراد چاقتر با چربی بیشتر زیرپوستی ممکن است از نظر متابولیکی سالمتر باشند.
چربی احشایی دقیقاً چیست؟
چربی زیرپوستی همان چربی است که باعث ایجاد چین و چروک یا برآمدگیهای نرم در ناحیه شکم، پهلوها یا رانها میشود. اما چربی احشایی در عمق بدن و اطراف اندامهای داخلی قرار دارد. دکتر آندریا چیویدین، متخصص غدد، توضیح میدهد که چربی احشایی به دلیل تماس مستقیم با اندامها، بیشترین تأثیر را بر سلامت دارد.
این چربی عمیق مانند یک عضو غدد درونریز عمل میکند؛ هورمون تولید میکند، مولکولهای التهابی آزاد میکند و سیگنالهای گمراهکنندهای به مغز میفرستد که باعث اختلال در تنظیم اشتها میشود. دکتر چیویدین این وضعیت را به چربیای تشبیه میکند که «از محیط طبیعی خود خارج شده و مانند فردی تنها در جزیرهای دورافتاده، به دلیل استرس رفتارهای غیرعادی از خود نشان میدهد». نتیجه این فرآیند التهاب مزمن، اختلالات متابولیکی و تنظیم نادرست اشتهاست.
چرا چربی احشایی برای سلامت خطرناکتر است؟
دکتر دیگو سانچز مونوز، متخصص گوارش، فهرستی از بیماریهای مرتبط با چربی احشایی ارائه میدهد: فشار خون بالا، دیابت نوع ۲، کبد چرب، مشکلات قلبی و تنفسی و حتی سرطان.
چربی احشایی خطر بیماریهای قلبی-متابولیک را افزایش میدهد زیرا مقاومت به انسولین را تشدید میکند، فشار خون را بالا میبرد و عملکرد کبد و قلب را مختل میسازد. متخصصان دو نوع اصلی تجمع چربی را شناسایی کردهاند: افرادی که بیشتر چربی زیرپوستی دارند و چربیشان نرم و قابل انعطاف است، و افرادی که چربی احشایی بیشتری دارند و شکمشان گرد، سفت و پوستشان کشیده است. این حالت دوم حتی در افرادی با شاخص توده بدنی نرمال نیز دیده میشود و به آنها «لاغرهای متابولیکی چاق» گفته میشود.
دکتر مونوز یادآور میشود که درصد چربی کل بدن بین ۱۰ تا ۲۰ درصد در مردان و ۲۰ تا ۳۰ درصد در زنان ممکن است طبیعی به نظر برسد، اما تجمع بیش از حد چربی احشایی در ناحیه شکم میتواند خطرناک باشد.
چگونه میتوان چربی احشایی را در خود تشخیص داد؟
طبق توصیه سازمان بیمه سلامت، اندازهگیری دور کمر یکی از سادهترین روشها برای ارزیابی خطر است. نوار اندازهگیری باید در فاصله بین آخرین دنده و بالای لگن، در حالت بازدم طبیعی قرار گیرد. دور کمر بالای ۸۰ سانتیمتر در زنان و ۹۴ سانتیمتر در مردان نشاندهنده تجمع چربی شکمی است.
علاوه بر این، نسبت دور کمر به قد نیز اهمیت دارد؛ اگر این نسبت بالاتر از ۰.۵ باشد (یعنی دور کمر بیشتر از نصف قد باشد)، باید به آن توجه کرد.
از نظر ظاهری، شکمی که سفت و برجسته است و حتی در حالت نشسته چین نمیخورد، نشانه چربی احشایی است. برای بررسی دقیقتر، برخی ترازوهای بیوایمپدانس میتوانند درصد چربی، عضله و آب بدن را تخمین بزنند و تقریباً میزان چربی احشایی را نیز نشان دهند.
مرجع عالی سلامت در سال ۲۰۲۲ تأکید کرد که دقیقترین روشها برای اندازهگیری چربی احشایی، سیتیاسکن و امآرآی هستند، اما این روشها فقط در موارد پزشکی خاص و نه برای بررسیهای روتین استفاده میشوند.
راهکارهای کاهش چربی احشایی
دکتر چیویدین تأکید میکند هدف اصلی کاهش وزن به هر قیمتی نیست، بلکه کاهش چربی احشایی و حفظ عضلات اهمیت دارد. این هدف با ترکیب فعالیت بدنی منظم و رژیم غذایی متعادل که از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری کند، قابل دستیابی است.
