اگر شب‌ها با وجود خستگی شدید نمی‌توانید به خواب بروید و مغزتان همچنان در حالت هوشیاری باقی می‌ماند، ممکن است دچار پدیده‌ای به نام هیپرهوشیاری خواب شده باشید. این وضعیت باعث می‌شود خوابیدن به تعویق بیفتد، خواب مکرر قطع شود و صبح‌ها با احساس خستگی شدید از خواب بیدار شوید.
هیپرهوشیاری خواب به معنای افزایش سطح بیداری مغز در زمانی است که باید آرام شود. این حالت می‌تواند ذهنی باشد، مانند مرور مکرر مکالمات یا نگرانی درباره مسئولیت‌های فردا، یا جسمی، مانند احساس تنش و هیجان. در هر دو حالت، مغز در حالت هشدار باقی می‌ماند و حتی بیداری کوتاه شبانه به مشکلی تبدیل می‌شود که مغز سعی در حل آن دارد. این موضوع باعث می‌شود فرد زمان باقی‌مانده برای خواب را محاسبه کند و نگرانی درباره روز آینده افزایش یابد که سیستم عصبی سمپاتیک (مسئول حالت هشدار) فعال می‌شود.
با گذشت زمان، مغز ممکن است تخت خواب را با خواب بد مرتبط کند؛ به طوری که به محض دراز کشیدن، مغز وارد حالت هشدار می‌شود و سیستم عصبی پاراسمپاتیک (مسئول آرامش و استراحت) فعال نمی‌شود.
نقش استرس در هیپرهوشیاری خواب
استرس روزمره یکی از عوامل اصلی تشدید این حالت است. نگرانی‌های مالی، اختلافات خانوادگی یا کاری، و فشارهای ذهنی حتی پس از ورود به اتاق خواب ادامه دارند و مغز همچنان به حل مسائل مشغول است. همچنین عادات شبانه مانند استفاده از شبکه‌های اجتماعی، خواندن ایمیل‌ها یا اخبار تا لحظه خواب، تماشای برنامه‌های تحریک‌کننده یا گفتگوهای پرتنش و کار کردن با کامپیوتر بدون استراحت کافی، مغز را در حالت فعالیت بالا نگه می‌دارد.
کمبود خواب مکرر باعث اختلال در عملکرد آمیگدال، بخشی از مغز که مسئول کنترل احساسات و مدیریت استرس است، می‌شود. خواب کافی به تنظیم فعالیت این بخش کمک می‌کند و در کنترل استرس مؤثر است.
راهکارهای مقابله با بی‌خوابی ناشی از هیپرهوشیاری
دکتر کریس وینتر، پزشک متخصص خواب، توصیه می‌کند که ابتدا باید نگرانی درباره بیداری شبانه را کاهش داد و بدانیم که بیدار شدن در طول شب کاملاً طبیعی است و به معنای خراب شدن روز بعد نیست. نگاه نکردن به ساعت از استرس شمارش معکوس خواب جلوگیری می‌کند.
اگر ذهن شما همچنان فعال است، انجام تمرینات تنفس آرام، تجسم ذهنی یا مدیتیشن کوتاه می‌تواند سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال کرده و تنش را کاهش دهد. اگر پس از حدود ۲۰ دقیقه هنوز خواب به سراغتان نیامد، بهتر است از تخت خارج شده و به اتاقی آرام و کم‌نور بروید. انجام فعالیت‌های آرام‌بخش مانند نقاشی، رنگ‌آمیزی یا حل پازل می‌تواند ذهن را مشغول کند بدون اینکه تحریک بیش از حد ایجاد کند. سپس زمانی که احساس خواب‌آلودگی کردید، به تخت بازگردید.
