فهرست مواد تشکیل‌دهنده روی بسته‌بندی‌ها گاهی شبیه به فرمول‌های شیمیایی پیچیده به نظر می‌رسد، اما همین فهرست‌ها تعیین‌کننده آن است که چه موادی را روی پوست خود، در بشقاب غذا یا در ظروف آشپزی استفاده می‌کنیم. ریک اسمیت و بروس لوری، نویسندگان این موضوع را به خوبی توضیح داده‌اند که بدن انسان مانند یک اسفنج است و به راحتی مواد مختلف را جذب می‌کند. به همین دلیل شناخت برخی مواد مضر در غذا، آشپزی و محصولات آرایشی اهمیت زیادی دارد.
خبر خوب این است که برای فهمیدن این موضوع نیازی به تخصص در سم‌شناسی نیست. با یادگیری نحوه خواندن کلیدواژه‌هایی مانند فتالات‌ها، PFAS، «عطر» یا نیتریت‌ها، می‌توان میزان مواجهه با مواد مضر را به طور قابل توجهی کاهش داد. این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ چرا که یک برنامه اروپایی پایش زیستی نشان داده است که در سال ۲۰۲۰، BPA (بیسفنول آ) در ادرار حدود ۹۲ درصد بزرگسالان از ۱۱ کشور مختلف یافت شده است.
چرا این مواد وارد بدن ما می‌شوند؟
بسیاری از این مواد شیمیایی به عنوان مختل‌کننده‌های هورمونی شناخته می‌شوند. دکتر شانا سوان، استاد پزشکی محیط زیست و سلامت باروری در نیویورک، توضیح می‌دهد که این مواد می‌توانند عملکرد طبیعی هورمون‌ها را تقلید، مسدود یا مختل کنند و در نتیجه اثرات منفی بر سلامت داشته باشند. برخی از این خانواده‌ها شامل فتالات‌ها، پارابن‌های زنجیره بلند، اکسی‌بنزون، PFAS و بیسفنول آ هستند که از طریق پوست، غذا یا هوای داخل ساختمان جذب می‌شوند. دکتر فدریکا آماتی، متخصص تغذیه، هشدار می‌دهد که این ترکیبات با اختلالات هورمونی، مشکلات متابولیک و احتمالاً برخی سرطان‌های حساس به هورمون مرتبط هستند.
اتحادیه اروپا نیز به همین دلیل استفاده از بیسفنول آ در مواد تماس با غذا را از ۲۰ ژانویه ۲۰۲۵ ممنوع کرده و تا ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ برای برخی اقلام مهلت انتقالی در نظر گرفته است، که نشان‌دهنده جدیت موضوع است.
مواد مضر در غذا و لوازم آرایشی؛ کلیدواژه‌هایی که باید مراقبشان بود
در لوازم آرایشی، فهرست INCI (فهرست مواد تشکیل‌دهنده) به صورت اجباری و بر اساس مقدار هر ماده نوشته می‌شود. برخی هشدارهای رایج عبارتند از:
- فتالات‌ها (با پسوند «-phthalate») که برای تثبیت عطرها استفاده می‌شوند و با تولدهای زودرس، مشکلات باروری، بلوغ زودرس و برخی سرطان‌ها مرتبط هستند.
- پارابن‌های پروپیل، بوتیل یا ایزوبوتیل که می‌توانند باعث اختلالات هورمونی، مشکلات باروری، آسم، آلرژی و چاقی شوند.
- عبارات مبهمی مانند «عطر» یا «رایحه» که ممکن است ترکیبات مضر پنهان باشند.
- نگهدارنده‌هایی که فرمالدئید آزاد می‌کنند مانند DMDM هیدانتوئین، دیازولیدینیل اوره، کواترنیوم-۱۵ و سدیم هیدروکسی‌متیل‌گلیسینات.
- اکسی‌بنزون در برخی ضدآفتاب‌ها و PFAS که با ریشه‌های «فلور» یا «پرفلوئورو» در محصولات آرایشی ضدآب و کرم‌های پودری دیده می‌شوند.
در مواد غذایی، باید به ویژه مراقب محصولات بسیار فرآوری شده بود. نیتریت‌ها که در گوشت‌های فرآوری شده به کار می‌روند، می‌توانند در دماهای بالای ۱۳۰ درجه سانتی‌گراد نیتروزآمین‌های سرطان‌زا تولید کنند. سازمان جهانی بهداشت توصیه کرده مصرف این محصولات محدود شود. همچنین شیرین‌کننده‌های مصنوعی مانند سوکرالوز و ساخارین ممکن است میکروبیوتای روده و متابولیسم گلوکز را مختل کنند و خطر ابتلا به بیماری‌های متابولیک مانند دیابت را افزایش دهند.
شربت ذرت با فروکتوز بالا (که اغلب به نام شربت گلوکز-فروکتوز شناخته می‌شود) باعث اختلال در متابولیسم، مقاومت به انسولین، نوسانات قند خون، چاقی و دیابت نوع ۲ می‌شود. امولسیفایرها مانند پلی‌سوربات ۸۰، کربوکسی‌متیل‌سلولز و کاراگینان در مطالعات حیوانی با التهاب روده مرتبط بوده‌اند. چربی‌های ترانس نیز با عبارت «روغن نیمه هیدروژنه» قابل شناسایی هستند.
در آشپزی، PFAS در پوشش‌های نچسب و بسته‌بندی‌های مقاوم در برابر چربی یافت می‌شود. این مواد به کندی تجزیه می‌شوند و در بدن تجمع می‌یابند. BPA نیز در پلاستیک‌های سخت و پوشش برخی قوطی‌های کنسرو وجود دارد، بنابراین بهتر است از گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی خودداری و از ظروف شیشه‌ای استفاده شود.
چگونه ریسک را کاهش دهیم بدون اینکه همه چیز را حذف کنیم؟
برای اولویت‌بندی، ابتدا باید به موادی که روزانه مصرف یا استفاده می‌کنیم توجه کنیم. مصرف مکرر گوشت‌های فرآوری شده با نیتریت، نوشیدنی‌های بدون قند با شیرین‌کننده‌های مصنوعی، بیسکویت‌ها و غذاهای آماده حاوی امولسیفایرها و چربی‌های ترانس اهمیت بیشتری نسبت به استفاده ماهانه از لاک ناخن دارد.
هدف این نیست که هرگز پیتزای یخ‌زده نخوریم، بلکه باید آن را به یک استثنا تبدیل کنیم و بیشتر غذاهای تازه و با روش‌های پخت ملایم مصرف کنیم. همین رویکرد در انتخاب محصولات آرایشی و ظروف آشپزی نیز کاربرد دارد؛ استفاده از محصولات ساده و بدون عطر برای پوست حساس، جایگزینی ظروف نچسب آسیب‌دیده با ظروف استیل، چدن یا سرامیک و استفاده از ظروف شیشه‌ای برای نگهداری مواد غذایی گرم توصیه می‌شود.
اپلیکیشن‌هایی مانند یوکا و پایگاه‌های داده مستقل می‌توانند کمک‌کننده باشند، اما بهترین ابزار اغلب همان توانایی سریع شناسایی کلیدواژه‌های مهم روی برچسب‌ها است.
