شاید فکر کنید که همان فردی هستید که در 20 سالگی بودید، اما به وضوح متوجه شده‌اید که واکنش‌ها و رفتارهای شما در محیط کار، روابط عاشقانه یا با خانواده کاملاً تغییر کرده است. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که تحول شخصیت با افزایش سن یک مسیر مستقیم و ثابت نیست، بلکه شامل پیچ و خم‌ها، دوره‌های ثبات و گاهی تغییرات ناگهانی است.
روانشناسان دیگر باور به شخصیت ثابت و غیرقابل تغییر را کنار گذاشته‌اند. هر فرد یک هسته شخصیتی دارد که شبیه به خود اوست، اما ویژگی‌هایی مانند تمایل به نظم، میزان استرس یا گرایش به برقراری ارتباط با دیگران ممکن است افزایش، کاهش یا تثبیت شوند. نکته جالب این است که این تغییرات همیشه مطابق با میانگین‌های مطالعات قبلی نیست و مسیر تحول هر فرد می‌تواند بسیار متفاوت و گاهی نامنظم باشد که این موضوع کاملاً طبیعی است.
شخصیت؛ پایدار اما در حال تحول
شخصیت به شیوه‌های نسبتاً پایدار تفکر، احساس و رفتار گفته می‌شود و با تغییرات کوتاه‌مدت خلق و خو متفاوت است. بنابراین، ممکن است فردی در کل همان شخصیت را حفظ کند اما برخی ویژگی‌ها با گذر مراحل زندگی مانند تولد فرزند، از دست دادن شغل، بیماری، پذیرش مسئولیت‌های جدید، جدایی یا تغییر شغل دستخوش تغییر شوند. برای مثال، فردی که به دلیل کمبود دقت شغل خود را از دست داده، ممکن است پس از آن بسیار منظم‌تر و دقیق‌تر شود.
نتایج علمی درباره تغییر شخصیت با افزایش سن
مطالعه‌ای گسترده به سرپرستی آماندا رایت از دانشگاه زوریخ و جاشوا جکسون از دانشگاه واشنگتن در سنت لوئیس، با مشارکت نزدیک به 26500 نفر با میانگین سنی 48 سال انجام شده است. این افراد بین 4 تا 11 بار مورد ارزیابی قرار گرفتند. محققان تغییرات پنج ویژگی اصلی مدل پنج عاملی شخصیت (Big Five) را بررسی کردند: گشودگی به تجربه، وظیفه‌شناسی، روان‌رنجوری، موافقت‌پذیری و برون‌گرایی.
آنها انواع مختلفی از منحنی‌های تغییر را آزمایش کردند، از خطوط مستقیم تا منحنی‌های موج‌دار. نتیجه این بود که تغییرات شخصیت پیچیده و غیرخطی است؛ یعنی شروع، توقف و نوسان در زمان‌ها و دوره‌های مختلف برای افراد متفاوت اتفاق می‌افتد و نمی‌توان آن را با مدل‌های ساده توصیف کرد. نکته مهم دیگر این است که تنها اقلیت کمی از افراد مسیر تغییر خطی دارند و تمرکز مطالعات روی میانگین‌ها باعث کم‌ارزش شمردن تغییرات واقعی فردی می‌شود.
چگونه مسیر تحول شخصیت خود را بشناسیم؟
به جای مقایسه خود با یک الگوی «طبیعی» یا میانگین، بهتر است مسیر شخصیت خود را بررسی کنید. پنج ویژگی مدل Big Five می‌تواند راهنمای خوبی باشد: گشودگی (کنجکاوی و خلاقیت)، وظیفه‌شناسی (نظم و قابل اعتماد بودن)، برون‌گرایی (انرژی اجتماعی)، موافقت‌پذیری (همکاری و مهربانی) و روان‌رنجوری (گرایش به اضطراب و نگرانی).
یک تمرین ساده این است که به دوره‌های مختلف زندگی خود فکر کنید؛ نوجوانی، شروع کار، تشکیل خانواده، والدگری و بازنشستگی. سپس از خود بپرسید:
- کدام ویژگی‌ها بیشترین تغییر را داشته‌اند؟
- چه رویدادهای مهمی با این تغییرات همزمان بوده‌اند؟
- این تغییرات امروز چگونه بر زندگی روزمره شما تأثیر گذاشته‌اند؛ آیا احساس راحتی بیشتری دارید یا تنش بیشتری؟
این نگاه بازنگرانه معمولاً نشان می‌دهد که برخی تغییرات پاسخ‌های سازگارانه به شرایط زندگی بوده‌اند؛ مثلاً پس از دوره‌ای پر آشوب، نظم بیشتری پیدا کردن، کاهش برون‌گرایی پس از تجربه فرسودگی شغلی یا افزایش مهربانی پس از ترک محیطی رقابتی شدید.
مطالعه آماندا رایت و جاشوا جکسون به طور خاص تأکید می‌کند که فاصله گرفتن از منحنی میانگین هیچ نگرانی ندارد، زیرا تنوع مسیرهای تحول شخصیت قاعده است نه استثنا.
