دو ماده مخدر شناخته شده، متامفتامین و فنسیکلیدین (PCP)، پس از مصرف میتوانند باعث بروز مشکلات حافظه و تمرکز شوند که حتی پس از قطع مصرف نیز ادامه دارند. گروهی از دانشمندان علوم اعصاب دانشگاه کالیفرنیا در سن دیگو، در مطالعهای روی موشها، مکانیزم زیستی مشترکی را شناسایی کردند که این اختلالات شناختی مرتبط با مواد مخدر را توضیح میدهد و نکته مهم این است که این مکانیزم قابل بازگشت است: تغییر نوع انتقالدهنده عصبی از گلوتامات به GABA در ناحیهای کلیدی از مغز.
به طور مشخص، برخی از سلولهای عصبی در قشر پیشپیشانی میانی (mPFC) که در حافظه و تصمیمگیری نقش دارند، پس از مواجهه مکرر با این مواد، هویت شیمیایی خود را تغییر میدهند. این یافته که در سال 2024 در مجله Nature Communications منتشر شده، امیدهایی را برای درمانهای آینده ایجاد میکند، هرچند فعلاً فقط در مدل حیوانی تایید شده است.
تغییر انتقالدهنده عصبی در قشر پیشپیشانی میانی
در این تحقیق، تمرکز بر ناحیه پیشلِمبیک (PL/PrL) قشر پیشپیشانی میانی بود؛ منطقهای که به مغز کمک میکند اطلاعات را پالایش کرده و خاطرات را بهروزرسانی کند. معمولاً نورونهای این ناحیه عمدتاً از گلوتامات به عنوان پیامرسان تحریککننده استفاده میکنند. اما پس از مصرف متامفتامین یا PCP، بخشی از این نورونها شروع به تولید GABA، انتقالدهنده مهاری، کردند.
این پدیده که به آن “تعویض انتقالدهنده عصبی” گفته میشود، به معنای تغییر هویت شیمیایی نورونها است؛ یعنی گروهی از نورونها انتقالدهنده قبلی خود را از دست داده و نوع جدیدی را به کار میگیرند. مارتا پراتلی و نیکلاس سی. اسپیتزر، محققان این پروژه، میگویند: «هدف ما بررسی تاثیر مواد مخدر بر مغز و علت اختلالات حافظه طولانیمدت بود. ما فرض کردیم که نوعی نوروپلاستیسیتی به نام تعویض انتقالدهنده عصبی ممکن است در این فرآیند نقش داشته باشد.»
نتایج مطالعه درباره متامفتامین، PCP و اختلالات حافظه
مطالعهای که در سال 2024 منتشر شد، شامل تزریق روزانه متامفتامین یا PCP به موشها به مدت 10 روز بود و نتایج با گروه کنترل مقایسه شد. سپس حیوانات در آزمایشهای ساده حافظه مانند شناسایی اشیاء جدید یا انجام وظایف در هزارتو مورد ارزیابی قرار گرفتند. هرچه تعداد نورونهایی که از گلوتامات به GABA تغییر کرده بودند بیشتر بود، عملکرد حافظه ضعیفتر میشد.
محققان همچنین مسیر عصبی را تا ناحیه تگمنتال شکمی (VTA) که در ساقه مغز قرار دارد و دوپامین تولید میکند، پیگیری کردند. تحریک مصنوعی نورونهای دوپامینرژیک VTA باعث ایجاد همان تعویض انتقالدهنده گلوتامات به GABA در mPFC شد، حتی بدون مصرف مواد مخدر.
پراتلی و اسپیتزر اظهار داشتند: «ما شگفتزده شدیم که هر دو ماده مخدر این تغییر انتقالدهنده را در یک گروه نورونی مشابه ایجاد میکنند.» این موضوع میتواند توضیحی برای علائم شبهاسکیزوفرنی مشاهده شده در مصرف این مواد باشد.
مکانیزمی معکوس و امید به درمان
نکته کلیدی این تحقیق این است که پس از ایجاد تعویض انتقالدهنده و بروز اختلالات حافظه، بازگرداندن فعالیت نرمال قشر پیشپیشانی امکانپذیر است. داروی کلوزاپین، یک داروی ضد روانپریشی که فعالیت نورونی را کاهش میدهد، پس از مصرف مواد مخدر به موشها داده شد و توانست ترکیب گلوتامات در نورونهای آسیبدیده را بازیابی کرده و عملکرد حافظه را بهبود بخشد.
همچنین مهار هدفمند فعالیت بیشفعال قشر پیشپیشانی با استفاده از ابزارهای شیمیژنتیکی نتایج مشابهی داشت. محققان تاکید کردند: «خبر خوب این است که این تغییر انتقالدهنده قابل بازگشت است و میتوان رفتارهای طبیعی را بازگرداند.» آنها همچنین به روشهای غیرتهاجمی کاهش فعالیت موضعی مغز مانند تحریک مغناطیسی فراجمجمهای (TMS) اشاره کردند که ممکن است در آینده به عنوان درمانهای بدون دارو توسعه یابند.
اگرچه این یافتهها هنوز به درمانهای انسانی منجر نشدهاند، اما نشان میدهند که اهداف زیستی جدیدی برای مقابله با اختلالات شناختی ناشی از مصرف مواد مخدر در حال شکلگیری است. محققان هشدار دادند که در این مطالعه، مواد مخدر توسط محققان تزریق شده و موشها خودسرانه مصرف نکردهاند و مغز انسان بسیار پیچیدهتر است.
گروه تحقیق قصد دارد بررسی کند که آیا مواد مخدر دیگری مانند اوپیوئیدها نیز همین تغییر انتقالدهنده را ایجاد میکنند و آیا تنظیم فعالیت موضعی مغز میتواند به طور گستردهتری رفتارهای مرتبط با اعتیاد را کاهش دهد. به گفته مارتا پراتلی و نیکلاس سی. اسپیتزر، «کشفهایی که پتانسیل تولید درمان برای افرادی که با پیامدهای مصرف مواد مخدر مواجهاند را دارند، بسیار رضایتبخش است.»




