کمبود ویتامین D یکی از مشکلات شایع در بزرگسالان به ویژه در فصل‌های پاییز و زمستان است که اغلب بدون اطلاع فرد رخ می‌دهد. این ویتامین که بخشی از آن توسط پوست در معرض نور خورشید تولید می‌شود، نقش مهمی در استحکام استخوان‌ها، قدرت عضلانی، سیستم ایمنی و حتی وضعیت روحی دارد.
وقتی ذخایر ویتامین D کاهش می‌یابد، علائم متعددی ظاهر می‌شود که معمولاً به استرس یا افزایش سن نسبت داده می‌شوند. خستگی مداوم، دردهای پراکنده و عفونت‌های مکرر از جمله این نشانه‌ها هستند. با این حال، این علائم اختصاصی نیستند و تنها آزمایش خون اندازه‌گیری 25-هیدروکسی ویتامین D (25(OH)D) می‌تواند کمبود را تایید کند.
در صورت عدم تشخیص، کمبود ویتامین D می‌تواند منجر به مشکلات جدی‌تری مانند نرم‌استخوانی (استئومالاسی)، پوکی استخوان و افزایش خطر سقوط به ویژه در افراد آسیب‌پذیر شود.
نقش ویتامین D و تعریف کمبود
ویتامین D برای جذب کلسیم و فسفات در روده ضروری است و به فرآیند معدنی‌سازی استخوان‌ها و عملکرد صحیح عضلات کمک می‌کند. کمبود طولانی‌مدت این ویتامین می‌تواند باعث نرم‌استخوانی در بزرگسالان، راشیتیسم در کودکان و افزایش خطر پوکی استخوان و شکستگی‌ها شود.
سطح ویتامین D با اندازه‌گیری 25(OH)D در خون تعیین می‌شود. سطح کمتر از 20 نانوگرم بر میلی‌لیتر (50 نانومول بر لیتر) نشان‌دهنده کمبود است و کمتر از 10 نانوگرم بر میلی‌لیتر، کمبود شدید محسوب می‌شود، به ویژه در افراد در معرض خطر.
سازمان‌های بهداشتی یادآور می‌شوند که این آزمایش تنها در موارد خاص مانند شک به راشیتیسم، نرم‌استخوانی، سقوط‌های مکرر یا پس از جراحی باریاتریک تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد.
ده علامت شایع کمبود ویتامین D که باید جدی گرفته شوند
اگرچه هر یک از این علائم به تنهایی برای تشخیص کافی نیستند، تکرار آن‌ها به خصوص در افراد با عوامل خطر مانند کمبود نور خورشید، سن بالا یا مشکلات جذب، نیازمند مراجعه به پزشک است:
- خستگی مداوم و احساس ضعف حتی پس از استراحت.
- عفونت‌های مکرر مانند سرماخوردگی، برونشیت یا عفونت‌های طولانی‌مدت.
- درد و ضعف عضلانی، دشواری در برخاستن از صندلی یا بالا رفتن از پله‌ها و افزایش احتمال سقوط.
- دردهای کمر به ویژه در ناحیه کمری بدون علت مکانیکی مشخص.
- دردهای پراکنده استخوانی، حساسیت به لمس در دنده‌ها، لگن یا ساق پا و حتی شکستگی‌های ناشی از ضربه‌های خفیف.
- گرفتگی عضلات، سوزن‌سوزن شدن که ممکن است ناشی از عدم تعادل کلسیم در کمبود شدید باشد.
- افسردگی، تحریک‌پذیری یا خلق پایین که گاهی با کمبود نور خورشید همراه است.
- خشکی پوست، بروز اگزما یا بهبود کند زخم‌ها پس از بریدگی یا جراحی کوچک.
- ریزش موی پراکنده، نازک شدن موها یا کاهش سرعت رشد مجدد آن‌ها.
- در کودکان، تاخیر در رشد، درد استخوان، پاهای کمانی یا مشکلات راه رفتن که می‌تواند نشانه راشیتیسم باشد.
تشخیص و پیشگیری: آزمایش، نور خورشید و تغذیه
در مواجهه با چندین علامت بالا، به ویژه اگر فرد کمتر در معرض نور خورشید قرار دارد، پوست تیره دارد یا دچار بیماری‌های جذب مانند بیماری‌های مزمن گوارشی یا جراحی باریاتریک شده است، مراجعه به پزشک ضروری است. پزشک در صورت نیاز آزمایش 25(OH)D را تجویز می‌کند.
در صورت تایید کمبود، مکمل‌های ویتامین D به همراه کلسیم ممکن است تجویز شود و مصرف آن‌ها تحت نظر پزشک باید باشد تا از خطر مسمومیت و عوارض ناشی از افزایش بیش از حد کلسیم خون جلوگیری شود. میزان بالای ویتامین D (بیش از 150 نانوگرم بر میلی‌لیتر) می‌تواند باعث مشکلات کلیوی و افزایش کلسیم خون شود.
برای پیشگیری از کمبود، توصیه می‌شود در بهار و تابستان روزانه 10 تا 15 دقیقه دست‌ها، ساعدها و صورت در معرض نور خورشید قرار گیرد بدون اینکه دچار آفتاب‌سوختگی شود. بخش دیگر نیاز ویتامین D از طریق تغذیه تامین می‌شود که شامل مصرف ماهی‌های چرب، تخم‌مرغ و محصولات غنی‌شده است. استفاده از مکمل‌ها و جلسات سولاریوم بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
