ویتامین K که به‌خاطر نقش مهمش در انعقاد خون و استحکام استخوان‌ها شناخته شده است، اکنون در مرکز تحقیقات جدیدی برای مقابله با کاهش توانایی‌های شناختی قرار گرفته است. یک تیم تحقیقاتی در ژاپن موفق به ساخت یک مولکول مشتق شده از ویتامین K شده‌اند که می‌تواند در آزمایشگاه باعث تحریک تولید نورون‌های جدید شود. این پیشرفت می‌تواند راه را برای ترمیم مغزی که به‌دلیل سن یا بیماری آسیب دیده، باز کند.
محققان معتقدند این ترکیب جدید می‌تواند به تدریج به کاهش یا حتی معکوس کردن مشکلات حافظه مرتبط با بیماری‌هایی مانند آلزایمر و پارکینسون کمک کند. البته تاکنون شواهد فقط در سطح سلول‌ها و مدل‌های حیوانی مانند موش‌ها مشاهده شده است. نکته مهم این است که این مشتق ویتامین قادر است از سد خونی-مغزی عبور کند، موضوعی که امیدها را افزایش داده اما همچنان نیازمند احتیاط است.
کاهش شناختی چیست؟
کاهش شناختی به معنای کاهش تدریجی توانایی‌های ذهنی است؛ از جمله حافظه ضعیف‌تر، دشواری در حفظ تمرکز و کند شدن فرآیندهای فکری. این روند معمولاً با افزایش سن رخ می‌دهد اما در برخی موارد می‌تواند به شکل بیماری‌های عصبی پیشرفته مانند آلزایمر و پارکینسون تبدیل شود که در آن‌ها نورون‌ها سریع‌تر از توان بازسازی‌شان از بین می‌روند.
در حال حاضر درمان‌های موجود تنها برخی علائم را تخفیف می‌دهند و قادر به بازسازی مدارهای عصبی آسیب‌دیده نیستند. به همین دلیل ایده تحریک تولید نورون‌های جدید (نورون‌زایی) بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
تحقیقات ژاپنی و «ترکیب 7»
گروهی از دانشمندان علوم اعصاب در مؤسسه فناوری شیباورا در ژاپن، دوازده نوع آنالوگ از ویتامین K را سنتز کردند تا اثرات آن را بر مغز تقویت کنند. نتایج این تحقیق که در سال 2025 در مجله ACS Chemical Neuroscience منتشر شده، یک ترکیب برجسته به نام «ترکیب 7» را معرفی می‌کند.
این ترکیب در کشت سلول‌های بنیادی عصبی موش، باعث افزایش چشمگیر تبدیل آن‌ها به نورون‌ها شده است. این فرآیند که نورون‌زایی نام دارد، از طریق گیرنده mGluR1 فعال می‌شود و اثربخشی آن از ویتامین K طبیعی (مناکینون-4) بیشتر است.
در آزمایش‌های روی موش زنده، ترکیب 7 توانسته از سد خونی-مغزی عبور کند و به تدریج به شکل فعال مناکینون-4 در مغز متابولیزه شود. این ویژگی دوگانه برای بیماری‌هایی مانند آلزایمر و پارکینسون بسیار مهم است، زیرا هم به سلول‌های بنیادی عصبی مستقیماً اثر می‌گذارد و هم ویتامین فعال را تأمین می‌کند.
یوشیهیسا هیروتا، نویسنده اصلی مطالعه، می‌گوید: «دارویی مبتنی بر ویتامین K که بتواند پیشرفت آلزایمر را کند یا علائم آن را کاهش دهد، می‌تواند کیفیت زندگی بیماران و خانواده‌هایشان را به طور قابل توجهی بهبود بخشد.»
چه کارهایی می‌توان انجام داد؟
با وجود این پیشرفت‌ها، نباید تصور کرد که مصرف بیشتر سبزیجات برگ سبز به تنهایی می‌تواند حافظه را محافظت کند. این تحقیقات روی آنالوگ‌های بهینه‌شده ویتامین K انجام شده که به عنوان دارو مطرح هستند، نه ویتامین معمولی موجود در غذا.
تا کنون هیچ مطالعه بالینی نشان نداده است که افزایش مصرف ویتامین K در انسان بتواند کاهش شناختی را متوقف یا معکوس کند. با این حال، ویتامین K برای انعقاد خون و سلامت استخوان‌ها ضروری است و مصرف منظم آن از طریق غذا توصیه می‌شود.
ویتامین K بیشتر در سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج، کلم بروکلی، کاهو و جعفری، همچنین در غذاهای تخمیر شده مانند کلم ترش، کفیر و میسو، پنیرهای کهنه مانند گودا و کامامبر، و همچنین زرده تخم‌مرغ و جگر یافت می‌شود.
برای سالمندان، مصرف روزانه و متنوع این منابع غذایی می‌تواند به سلامت کلی کمک کند. البته افرادی که داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین مصرف می‌کنند، نباید بدون مشورت پزشک مصرف ویتامین K را ناگهانی تغییر دهند، زیرا این موضوع می‌تواند بر اثربخشی دارو تأثیر بگذارد.
در سال‌های آینده مشخص خواهد شد که آیا ترکیب 7 می‌تواند از آزمایش‌های حیوانی به آزمایش‌های انسانی برسد و تأثیر واقعی بر حافظه و عملکردهای شناختی داشته باشد یا خیر.
