بیدار شدن در نیمه شب برای رفتن به دستشویی و تلاش برای بازگشت سریع به خواب، موضوعی است که بسیاری از افراد را نگران می‌کند. این حالت که در پزشکی به نام «نیکتوریا» شناخته می‌شود، به ویژه با افزایش سن شایع‌تر می‌شود. در بسیاری از موارد، این بیداری‌های شبانه بی‌خطر هستند و ناشی از نوشیدن مایعات زیاد قبل از خواب یا خواب ناپیوسته می‌باشند. اما طبق توصیه‌های مراکز درمانی معتبر مانند بیمارستان دانشگاهی بوردو، انجمن اورولوژی فرانسه و سازمان بیمه سلامت، اگر این بیداری‌ها مکرر، تازه ایجاد شده یا آزاردهنده باشند، باید به دنبال علت‌های جدی‌تر بود که می‌تواند از مشکلات مثانه تا بیماری‌هایی مانند دیابت یا مشکلات قلبی متغیر باشد.
تعریف دقیق نیکتوریا و تفاوت با دیگر شرایط ادراری
طبق تعاریف اوروفرانس، نیکتوریا به حالتی گفته می‌شود که خواب به دلیل نیاز به ادرار قطع شده و فرد به دستشویی می‌رود. برخلاف آن، اگر فرد به دلایل دیگر بیدار شود و از فرصت استفاده کند تا ادرار کند، این نیکتوریا نیست. به طور معمول، در طول شب حدود یک سوم حجم ادرار روزانه تولید می‌شود و بقیه در طول روز است.
در پزشکی، شرایط دیگری نیز تعریف شده‌اند: «پولاکیوری شبانه» به ادرارهای متعدد با حجم کم گفته می‌شود که معمولاً به دلیل مثانه بیش‌فعال یا تحریک مثانه (مثلاً عفونت یا مصرف کافئین و الکل) است. «پلی‌اوری شبانه» به تولید بیش از حد ادرار در شب اطلاق می‌شود؛ بیش از 20 درصد حجم کل ادرار در بزرگسالان جوان و بیش از 33 درصد در سالمندان. این حالت می‌تواند نشانه دیابت کنترل نشده، نارسایی قلبی همراه با ورم مچ پا یا مصرف داروهایی مانند دیورتیک‌ها باشد.
چه تعداد بیداری شبانه طبیعی است؟
سازمان بیمه سلامت اعلام کرده است که برای افراد بالای 60 سال، بیدار شدن یک بار در شب می‌تواند طبیعی باشد، به شرطی که فرد به سرعت دوباره به خواب برود و خستگی روزانه افزایش نیابد. اما مطالعات بین‌المللی نیکتوریا را از دو بار بیدار شدن شبانه به بعد، به عنوان مشکلی که کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و خطر سقوط را به ویژه در سالمندان افزایش می‌دهد، می‌دانند.
انجمن اوروفرانس تأکید می‌کند که احساس فرد نیز مهم است؛ حتی یک بار بیدار شدن شبانه می‌تواند غیرطبیعی تلقی شود اگر باعث خواب‌آلودگی روزانه، تحریک‌پذیری یا ترس از افتادن شود. علل متنوعی برای نیکتوریا وجود دارد که شامل بزرگ شدن خوش‌خیم پروستات در مردان، مثانه بیش‌فعال، مصرف دیرهنگام دیورتیک‌ها، نوشیدن مایعات زیاد در شب، سندرم آپنه خواب و دیابت می‌شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد و چه اقداماتی انجام داد؟
مرکز درمانی بوردو توصیه می‌کند در صورت تکرار زیاد، شروع ناگهانی یا آزاردهنده بودن بیدار شدن‌های شبانه، به پزشک مراجعه شود. همچنین در صورت مشاهده علائم هشدار مانند تب، سوزش یا درد هنگام ادرار، نیاز مکرر و فوری به ادرار، وجود خون در ادرار، درد شدید کمر یا شکم، مشکل در ادرار کردن یا جریان ضعیف ادرار، احساس تخلیه ناقص مثانه، سقوط‌های مکرر شبانه یا ترس از افتادن، باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد.
در موارد غیر اورژانسی، متخصصان توصیه می‌کنند ابتدا تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شود: مصرف مایعات در طول روز توزیع شود و از نوشیدن مقادیر زیاد مایعات دو تا سه ساعت قبل از خواب خودداری شود، مصرف کافئین، چای و الکل در شب کاهش یابد، از خوردن غذاهای پرآب در ساعات پایانی روز پرهیز شود، در صورت ورم مچ پا، پاها را در پایان روز بالاتر نگه داشت و زمان مصرف داروهای دیورتیک با پزشک تنظیم شود.
انجمن اوروفرانس و انجمن آمریکایی پزشکان خانواده همچنین توصیه می‌کنند فرد یک دفترچه ثبت ادرار به مدت 48 تا 72 ساعت داشته باشد که زمان هر بار ادرار، حجم ادرار (با استفاده از لیوان مدرج) و میزان مایعات مصرفی ثبت شود. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تا نوع مشکل را تشخیص دهد، دیابت یا اختلال خواب را شناسایی کند و درمان مناسب را پیشنهاد دهد و همچنین اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر سقوط در شب مانند روشنایی کافی، مسیر رفت و آمد بدون مانع و کفش‌های مناسب را در نظر بگیرد.
